کلاس ورزشی و بازی آزاد چه تفاوتی دارند؟

در دو موقعیت که هر دو بازی نامیده می‌شوند، ممکن است یک‌جا کودک قانون پیشنهاد دهد و جای دیگر فقط قانون آماده را اجرا کند. در گفت‌وگوی دی‌تاک با آقای صمدی، تفاوت بازی آزاد با فعالیتی که از پیش سازمان یافته، به موضوع بحث تبدیل می‌شود. نمونه کلاس فوتبال در این بخش از گفت‌وگو، برای پرسیدن از تفاوت فعالیت سازمان‌یافته و بازی آزاد به کار می‌آید.

در یک فعالیت سازمان‌یافته، معمولاً بخش مهمی از زمان، قواعد و نقش‌ها از قبل تعیین شده است. هرجا کودکان در ساختن قواعد سهم دارند، مذاکره درباره ادامه بازی نیز می‌تواند بخشی از تجربه باشد؛ یک فعالیت می‌تواند درجات متفاوتی از این اختیار را داشته باشد. تفاوت مورد بحث، صرفاً داشتن مربی یا نداشتن آن نیست؛ سهم کودکان در شکل‌دادن به موقعیت نیز اهمیت دارد. آزادبودن در این پرسش، بی‌قاعده‌بودن نیست؛ مسئله این است که کودکان چه سهمی در ساختن و بازبینی قواعد دارند.

این تفاوت را نمی‌توان فقط از نام فعالیت فهمید. مهم است ببینیم چه کسی پیشنهاد می‌دهد، مخالفت چگونه شنیده می‌شود و کودکان چه نقشی در تغییر قواعد دارند. شناختن این تفاوت برای مقایسه هدف فعالیت‌هاست، نه رتبه‌بندی ارزش کودکان یا خانواده‌هایی که به آن‌ها دسترسی دارند. آزادی انتخاب در بازی، به معنای کنارگذاشتن مراقبت متناسب با سن، ایمنی محیط یا توجه به رضایت دیگر کودکان نیست.

پیشنهاد تحریریه برای بازبینی یک موقعیت آشنا، توجه به سهم انتخاب است؛ نیازی به آزمون‌گرفتن یا قطع بازی کودک نیست. آیا کودک می‌تواند پیشنهادی بدهد که مسیر بازی را تغییر دهد، یا فقط باید مرحله بعدی را مطابق دستور اجرا کند؟ در مثال فرضی تحریریه از یک بازی نقش‌آفرینی گروهی، پرسش این است که کودکان می‌توانند نقش‌ها را تغییر دهند یا نقش هر نفر از پیش ثابت است. اینکه قاعده تازه به نفع چه کسی است، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد کودکان چه سهمی در تصمیم داشته‌اند. باید دید چه کسانی فرصت پیشنهاد یا مخالفت داشته‌اند و نظرشان چگونه در تصمیم دیده شده است؛ سهم کودکان کم‌حرف هم باید دیده شود. اگر ایمنی یا رضایت یکی از کودکان در خطر است، ادامه مشاهده اولویت ندارد؛ موضوع این یادداشت ارزیابی موقعیت امن است.

این پرسش به معنای حذف همه فعالیت‌های برنامه‌ریزی‌شده نیست. کلاس و بازی آزاد می‌توانند هدف‌های متفاوتی داشته باشند؛ نام هیچ‌کدام به‌تنهایی کیفیت تجربه یا تناسب آن با کودک را ثابت نمی‌کند. مثلاً آموختن فن یک ورزش و تجربه ساختن قواعد با همسالان، انتظار یکسانی از فعالیت ایجاد نمی‌کنند.

در نوبت بعدی مشاهده بازی، فقط یک چیز را دنبال کنیم: یک پیشنهاد کودک چه اثری بر ادامه فعالیت گذاشت؟ این مشاهده به‌تنهایی درباره رشد او حکم نمی‌دهد، اما پرسش دقیق‌تری برای مشاهده بعدی می‌سازد؛ ممکن است سهم کودکان در موقعیتی دیگر متفاوت باشد. هدف این مقاله روشن‌کردن تفاوت موقعیت‌هاست؛ توصیه درباره برنامه آموزشی یک کودک به شناختی فراتر از این گفت‌وگو نیاز دارد.