از یک فیلم چه می‌خواهیم؟ پرسش آقای خمسه درباره بار مسئولیت سینما
تحریریهٔ دی‌تاک
فهرست و اندازهٔ متن
آقای خمسه در گفت‌وگوی دی‌تاک، درباره انتظاری که در همان مصاحبه مطرح شده مکث می‌کند: استفاده از فیلم برای تربیت. او با زبان صریح خود درباره واگذارکردن این مسئولیت به سینما پرسش می‌سازد. دغدغه این بخش، نسبت میان تجربه هنری و انتظاری است که از پیش برای نتیجه آن تعیین کرده‌ایم.
آقای خمسه از فیلمی حرف می‌زند که قرار است ایده‌ای آماده را منتقل کند و از راه آن، مخاطب به نتیجه اخلاقی مشخصی برسد. تحریریه از نقد او به سینمای حامل پیام ازپیش‌تعیین‌شده، این پرسش را استخراج می‌کند: آیا تأثیر یک اثر را می‌توان مانند خروجی یک برنامه سفارش داد؟ او در ادامه بر ساختن فیلم خوب تأکید می‌کند و از پیگیری پرورش در خانواده، مهدکودک و کودکستان حرف می‌زند. معیارِ خوب‌بودن فیلم در این بخش به‌تفصیل باز نمی‌شود؛ بنابراین بحث همچنان جای پرسش زیبایی‌شناختی دارد.
ارجاع دوباره او به خانواده و آموزش، بحث را از یک فیلم به تقسیم مسئولیت میان نهادها می‌برد. تحریریه همین جابه‌جایی پرسش را دنبال می‌کند. مخاطب در این میان گیرنده بی‌اختیار یک پیام فرض نمی‌شود؛ تفاوت دریافت او، بخشی از مسئله‌ای است که انتظار نتیجه تضمینی نادیده می‌گیرد. اگر مسئله‌ای در زندگی اجتماعی وجود دارد، اثر هنری می‌تواند به آن بپردازد؛ اما نشان‌دادن مسئله با تضمین تغییر رفتار مخاطب پس از تماشا یکسان نیست. نبود تضمین، امکان تأثیر را نفی نمی‌کند؛ فقط دامنه ادعای ما را محدود می‌سازد. برای روشن‌شدن این فاصله، اگر مسئله به شیوه برخورد در خانواده یا آموزش مربوط باشد، دیدن یک فیلم پرسش از رفتار همان خانه و مدرسه را از میان نمی‌برد. در مقابل، وجود مسئولیت خانواده و مدرسه هم پرسش درباره انتخاب‌های سازنده فیلم را حذف نمی‌کند. در این خوانش، مسئولیت‌ها با وجود اثر هنری ناپدید نمی‌شوند و با نام‌بردن از نهادهای دیگر نیز از سازنده سلب نمی‌شوند.
آقای خمسه در بخشی از گفت‌وگو تأثیر مستقیم سینما بر رفتار را با تعبیری بسیار قطعی رد می‌کند و در بخش دیگر از اثر خودِ فیلم خوب می‌گوید. او در ادامه، امکان اثرگذاری سینما را نیز به درست‌عمل‌کردن دیگر بخش‌های جامعه وابسته می‌کند. تحریریه این تأکیدها را از منظر تفاوتِ اثر هنری و نتیجهٔ تربیتیِ ازپیش‌تعیین‌شده می‌خواند؛ این خوانش، قطعیت جملهٔ نخست او را از میان نمی‌برد. محل تمرکز ما، تردید او نسبت به انتظار اصلاح مستقیم و تضمین‌شده از سینماست. داشتن مضمون اخلاقی یا اجتماعی با چنین تضمینی یکسان نیست؛ فیلم می‌تواند آن مضمون را داشته باشد و همچنان به دریافت‌های متفاوت راه بدهد.
فیلمی که پایان تماشا ذهن را مشغول می‌کند، لزوماً پاسخ آماده‌ای به مخاطب نداده است. شاید موقعیتی را پیچیده‌تر کرده یا پرسشی را که ساده می‌پنداشتیم دشوار کرده باشد. در خوانش تحریریه، ارزش چنین تجربه‌ای ممکن است در دقیق‌ترشدن پرسش مخاطب باشد.
پرسش پایانی به خود تماشاگر برمی‌گردد: وقتی از فیلمی ناراضی می‌شویم، چه بخشی از نقدمان درباره انتخاب‌های هنری آن است و چه بخشی درباره نتیجه‌ای که از تماشا انتظار داشته‌ایم؟ این دو انتظار ممکن است در یک نقد با هم حضور داشته باشند. جداکردنشان در گفت‌وگو کمک می‌کند بدانیم درباره ساختِ فیلم بحث می‌کنیم، درباره اثر احتمالی آن، یا درباره کاری که نهاد دیگری باید انجام دهد.