از مجموعهٔ «پشت صحنهٔ کودکی»
کارگاه عکاسی و روایت دکتر دریادار
از دیدن جزئیات تا بیان یک نگاه
این کارگاه از توجه به جهان پیرامون آغاز میشود و با ساختن تصویر، روایتکردن و گفتوگو با دیگران ادامه مییابد. کودک موضوعی را میبیند، دربارهٔ آن داستانی میسازد، برای بیانش یک قاب انتخاب میکند و اثر خود را با مخاطب در میان میگذارد.
عکاسی، روایت و معاشرت در این تجربه به هم پیوند میخورند؛ هر مرحله نیز پرسش تازهای دربارهٔ دیدن، انتخاب و انتقال معنا پیش میآورد.
ابزار، زمان و شیوهٔ همراهی در هر اجرا با سن، تواناییها و نیازهای شرکتکنندگان تنظیم میشوند. زمینهٔ مشارکت باید به کودک مجال دهد انتخاب کند، پرسش بپرسد و نگاه خود را به شیوهای متناسب بیان کند.
- دیدن
- تخیل
- انتخاب قاب
- چاپ و نمایش
- گفتوگو
بخش ۱
مسیر تجربه
- ۱دیدن
آغاز تجربه؛ چیزهایی که از کنارشان میگذریم
باغچهای را در نظر بگیرید: چند برگ زرد زیر سنگ ماندهاند، میوهای هنوز نرسیده است یا گربهای در گوشهای نشسته است. هرکدام میتواند آغاز توجه باشد. کودک فرصت مییابد به جزئیاتی نگاه کند که شاید در عبور روزمره دیده نشدهاند: رنگ، شکل، جای اشیا و نسبت آنها با محیط.
در این مرحله، تسهیلگر با پرسشهای خود زمینهٔ مشاهده را فراهم میکند. آنچه کودک میبیند و موضوعی که برای ادامه انتخاب میکند، اهمیت دارد. مثال باغچه، نمونهای از این شیوهٔ آغاز است؛ موضوع روایت از توجه و انتخاب خود کودک شکل میگیرد.
- ۲تخیل
از مشاهده تا تخیل
پس از دیدن، امکان ساختن داستان فراهم میشود. برگهایی که زیر سنگ قرار گرفتهاند چه مسیری را طی کردهاند؟ اگر داستانی از زبان آنها ساخته شود، چه خواهند گفت؟
در این تجربه، مشاهده و تخیل جایگاه مشخص دارند. قرارگرفتن برگ زیر سنگ چیزی است که دیده میشود؛ آرزو یا گفتوگویی که برای برگ تصور میکنیم، بخشی از داستانی است که میآفرینیم. کودک میتواند جزئیات مشاهدهشده را در روایت خود به کار بگیرد، میان آنها ارتباط برقرار کند و تصمیم بگیرد چه چیزی برای بیان او اهمیت بیشتری دارد.
- ۳انتخاب قاب
انتخاب یک قاب در فرصتی مشخص
کودک با دوربین و قواعد تجربه آشنا میشود. در این قالب، فرصتی کوتاه و مشخص برای ثبت تنها یک عکس دارد. اکنون باید برای بیان روایت خود انتخاب کند: به چه چیزی نزدیک شود، دوربین را کجا قرار دهد و چه عناصری را در قاب بگنجاند.
این محدودیت، انتخاب طراحیِ همین قالب است. موضوع توجه، تصمیمهایی است که فرد در یک فرصت محدود میگیرد و مواجههٔ او با حاصل این تصمیمها. عکس ممکن است دقیقاً مطابق تصور اولیه شکل نگیرد؛ همین تفاوت، بخشی از تجربهای میشود که میتوان دربارهٔ آن گفتوگو کرد.
- ۴چاپ و نمایش
عکس چاپ میشود و روایت ادامه مییابد
تصویر ثبتشده ممکن است تار باشد، بخشی از موضوع را نشان ندهد یا با آنچه کودک انتظار داشته فاصله داشته باشد. در این قالب، همان عکس چاپ میشود و در نمایشگاه ارائه میشود. فرصت ادامهٔ روایت، به بینقصبودن تصویر وابسته نیست.
کودک میتواند دربارهٔ چیزی که دیده، داستانی که ساخته و تصمیمش هنگام عکاسی توضیح دهد. مخاطب نیز عکس و روایت را دریافت میکند، پرسش میپرسد و برداشت خود را بیان میکند. اثر چاپشده، نقطهٔ آغاز مواجههای تازه میان سازنده و دیگران میشود.
- ۵گفتوگو
سه موضوع برای گفتوگو
در نمایشگاه، سه موضوع در کنار یکدیگر قرار میگیرند:
قصد سازندهکودک چه چیزی را دیده و میخواسته بیان کند؟
اثر ساختهشدهچه چیزی در عکس ثبت شده است؟
دریافت مخاطبدیگری از دیدن عکس و شنیدن روایت چه برداشتی دارد؟
این سه الزاماً یکسان نیستند. توضیح کودک ممکن است بخشی از منظور او را روشنتر کند؛ پرسش یا برداشت مخاطب نیز میتواند توجه تازهای به اثر ایجاد کند. گفتوگو فرصتی برای بررسی این تفاوتهاست. آشنایی با جهان یکدیگر میتواند با حفظ تفاوت دیدگاهها همراه باشد.
- ۶معاشرت
هنر، بازی و معاشرت
لذت کشف، کار با دوربین، ساختن یک داستان و حضور در کنار دیگران، از کیفیتهای اصلی این تجربهاند. معاشرت در جریان دیدن، نشاندادن، پرسیدن و شنیدن شکل میگیرد. نمایشگاه نیز ادامهٔ همین فرایند است.
چارچوب فکری دکتر دریادار در انتخاب موقعیتها، کیفیت پرسشها و شیوهٔ همراهی حضور دارد. کودک در یک تجربهٔ هنری مشارکت میکند و برای انتخاب، ساختن و بیان نگاه خود مجال مییابد.
بخش ۲
مبانی فکری این طراحی
- اصول رجیو امیلیا (در پنجرهٔ تازه)
کودک و شیوههای گوناگون بیان
رجیو امیلیا · Reggio Childrenدر اصول رجیو امیلیا، کودک صاحب حق و سازندهٔ معناست و راههای متنوع اندیشیدن و بیان اهمیت دارند. جایگاه انتخاب کودک در موضوع، قاب و روایت، با این نگاه پیوند دارد.
- عادتهای ذهنی استودیو (در پنجرهٔ تازه)
توجه به فرایند آفرینش
تفکر استودیویی · Project Zeroچارچوب «تفکر استودیویی» در پروجکت زیرو به عادتهایی مانند مشاهده، تصور، بیان و تأمل میپردازد. توجه به قصد کودک، تصمیمهای هنگام عکاسی و گفتوگو دربارهٔ حاصل کار، با این چارچوب ارتباط دارد.
- سواد از طریق عکاسی (در پنجرهٔ تازه)
پیوند تصویر و روایت
سواد از طریق عکاسی · Literacy Through Photographyبرنامهٔ «سواد از طریق عکاسی» در دانشگاه دوک، عکاسی را با بیان شفاهی و نوشتاری مرتبط میکند. همراهشدن تصویر با روایت سازنده و آشنایی مخاطب با تجربهٔ او، نقطهٔ پیوند این کارگاه با آن سنت آموزشی است.
| منبع | ایدهٔ مرتبط | جای آن در این کارگاه |
|---|---|---|
| رجیو امیلیا | شأن کودک و تنوع بیان | انتخاب کودک در موضوع، قاب و روایت |
| تفکر استودیویی | مشاهده، تصور، بیان و تأمل | توجه به قصد کودک، تصمیمهای هنگام عکاسی و گفتوگو دربارهٔ حاصل کار |
| سواد از طریق عکاسی | پیوند تصویر با بیان شفاهی و نوشتاری | همراهشدن عکس با روایت سازنده و آشنایی مخاطب با تجربهٔ او |
| طراحی مؤلف | ترکیب ایدهها در یک تجربه | قاعدهٔ ثبت یک عکس، قالب کوتاه تجربه و شیوهٔ نمایشگاه |
این منابع، نسبت ایدهها با تصمیمهای طراحی را روشن میکنند. ترکیب آنها در این تجربه و قاعدهٔ ثبت یک عکس، انتخاب طراحیِ دکتر دریادار است. کیفیت و اثر اجرای این کارگاه باید با بررسی خودِ برنامه و تجربهٔ شرکتکنندگان سنجیده شود.
این تجربه چه فرصتهایی فراهم میکند؟
برای کودک، فرصتهایی برای توجه به جزئیات، ساختن روایت، انتخاب شیوهٔ بیان، مواجهه با حاصل کار و شنیدن برداشت دیگران فراهم میشود. خانواده نیز میتواند اثر را همراه با توضیح کودک ببیند و دربارهٔ انتخابها و تجربهٔ او گفتوگو کند. شکل و میزان بهرهمندی هر شرکتکننده به تجربهٔ واقعی او وابسته است.
اطلاعات مخاطب، زمان، مکان و شرایط حضور، در معرفی هر نوبت از اجرای برنامه اعلام میشود.