وقتی نوبتِ حرف‌زدن به کودک می‌رسد

یادداشت تحریریهٔ دی‌تاک، در امتداد گفت‌وگوی دکتر دریادار با خانم خیراندیش

گاهی موضوع صحبت ما کودک است، اما خودش در گفت‌وگو جایی ندارد. بزرگ‌ترها دربارهٔ کار درست، انتخاب بهتر و آیندهٔ او حرف می‌زنند؛ در همان حال، ممکن است حرفی که می‌خواهد بزند ناتمام بماند. گفت‌وگوی دی‌تاک با خانم خیراندیش از موقعیتی نزدیک به همین تجربه آغاز می‌شود: کودکی که در میان صحبت بزرگ‌ترها تلاش می‌کند شنیده شود. این موقعیت در آغاز گفت‌وگو به‌صورت مثالی آشنا مطرح می‌شود، نه شرح واقعه‌ای دربارهٔ کودکی معین. پرسش این یادداشت از همان‌جا شروع می‌شود: وقتی بزرگ‌ترها نوبت حرف‌زدن را در اختیار دارند، کودک چگونه وارد گفت‌وگو می‌شود؟

کودک، موضوع صحبت یا طرف گفت‌وگو؟

صحنهٔ آغاز یک تفاوت ساده دارد: بزرگ‌ترها گفت‌وگوی خود را ادامه می‌دهند و کودک می‌کوشد چیزی بگوید. هنوز نمی‌دانیم حرف او چیست. اگر پیش از شنیدن، پاسخ را آماده کنیم، همین ندانستن از نظر پنهان می‌ماند. فاصلهٔ میان حرف‌زدن دربارهٔ یک نفر و شنیدن حرف او، نقطهٔ شروع این یادداشت است.

برای ادامهٔ این پرسش، موقعیتی فرضی را تصور کنیم: کودکی نقاشی‌اش را آورده و دو بزرگسال دربارهٔ رنگ‌ها و موضوع آن حرف می‌زنند. او چند بار شروع می‌کند، اما یکی زودتر توضیح می‌دهد که چرا این شکل را کشیده است. ممکن است توضیح بزرگسال درست باشد؛ هنوز پاسخ کودک را نشنیده‌ایم. مسئله فقط اجازهٔ حرف‌زدن نیست، فرصت‌دادن برای پاسخی است که از پیش ننوشته‌ایم.

نوبت‌دادن در یک موقعیت واقعی

پیشنهادِ شنیدن، مسئولیت بزرگسال را حذف نمی‌کند. در موقعیتی فوری ممکن است اول لازم باشد کاری برای ایمنی انجام شود؛ گاهی هم بزرگسال باید سخن دیگری را تمام کند. مسئله این است که محدودیتِ همان لحظه را با بی‌اهمیت‌بودنِ حرف کودک یکی نگیریم. نوبت‌دادن وقتی معنای روشنی دارد که امکانِ برگشتن به حرفِ ناتمام واقعاً وجود داشته باشد. شنیدن هم لزوماً به موافقت نمی‌رسد. ممکن است پس از شنیدن، تصمیم بزرگسال عوض نشود؛ تفاوت در این است که پاسخ به حرفِ گفته‌شده باشد، نه به خواسته‌ای که به کودک نسبت داده‌ایم.

شنیدن، با دانستنِ کامل فرق دارد

حتی وقتی کودک توضیح می‌دهد، قرار نیست یک جمله راهی بی‌واسطه به همهٔ دنیای او باشد. می‌توان همان چیزی را که گفته شنید و برای بخش‌های نامعلوم جا گذاشت. لازم نیست پاسخ او توضیحی مرتب و کامل باشد تا نوبتش را جدی بگیریم؛ اینجا قرار نیست تواناییِ سخن‌گفتن را نمره بدهیم. در مثال نقاشی، اگر توضیحش با برداشت ما فرق داشت، این تفاوت موضوع گفت‌وگوست؛ شاهدی برای اینکه یکی از دو نفر حتماً اشتباه می‌فهمد نیست. بیننده می‌تواند برداشت خودش را از نقاشی داشته باشد؛ مهم است آن را برداشتِ خود بنامد، نه توضیحِ قطعیِ قصد کودک.

همین فرصت، حقِ حرف‌نزدن را هم در خود دارد. اگر کودک نخواهد نقاشی‌اش را توضیح دهد، دعوت به شنیده‌شدن نباید به اصرار برای شرح‌دادن تبدیل شود. جای پاسخ او را با توضیح آماده پرنکردن، گاهی یعنی پذیرفتنِ اینکه فعلاً توضیحی نداریم.

پرسشی که می‌توان با خود نگه داشت

وقتی کودک می‌خواهد چیزی بگوید، آیا برای ادامهٔ حرف او جا می‌گذاریم، یا از همان چند کلمهٔ اول پاسخ خودمان را می‌سازیم؟

این یادداشت، خوانش تحریریه از صحنهٔ آغاز گفت‌وگوست. مثال نقاشی و پرسش‌های پس از آن را تحریریه برای ادامهٔ فکرکردن طرح کرده است. روایت خانم خیراندیش را در پیوستگیِ گفت‌وگوی کامل دنبال کنید.