دکتر دریادارکودکی، روایت و تجربهٔ انسانی

نوشته‌ها

تربیت گلخانه‌ای و پرسش از اختیار کودک

تحریریهٔ دی‌تاک

حسن فروزان‌فرد در کنار دکتر مصطفی دریادار در محل ضبط گفت‌وگوی دی‌تاک
تربیت، مهارت‌های انسانی و بزنگاه‌های زندگی | گفت‌وگو با حسن فروزان‌فرد
فهرست و اندازهٔ متن

استعاره‌ای برای دیدن تفاوت محیط‌ها

در میانهٔ گفت‌وگو، مقایسهٔ رشد در فضای باز و گلخانه راهی برای توضیح دو محیط تربیتی می‌شود. یک طرف، محیطی است که عوامل متعددی در آن دخالت دارند؛ طرف دیگر، فضایی که ورودی‌ها و شرایطش تا حد بیشتری به دستِ مسئول آن تنظیم می‌شود. این مقایسه قرار نیست کودک را به گیاه تقلیل دهد. خود بحث نیز از آن به‌عنوان مثال استفاده می‌کند تا تفاوتِ منطق دو محیط روشن‌تر شود.

در این استعاره، کنترل بیشتر با انتظار دقیق‌تر همراه است. کسی که بخش بیشتری از محیط را طراحی می‌کند، مسئولیت بیشتری هم برای آن می‌پذیرد. از همین‌جا، پرسش تربیتی شکل می‌گیرد: وقتی بزرگسال مدرسه، ارتباط‌ها و برنامه‌های کودک را انتخاب می‌کند، تا چه اندازه از نیازها و ظرفیت‌های او شناخت دارد؟

امکان جست‌وجو را چه کسی در اختیار دارد؟

یکی از محورهای بحث، فاصلهٔ میان دریافت کردن و جست‌وجو کردن است. در تصویر فضای باز، موجودِ در حال رشد برای دسترسی به منابع نیز تلاش می‌کند؛ در تصویر گلخانه، سهم بیشتری از تأمین منابع به مدیریت بیرونی سپرده شده است. با انتقال محتاطانهٔ این پرسش به تربیت، موضوع اختیار کودک برجسته می‌شود: آیا او فقط دریافت‌کنندهٔ برنامه است یا برای شناختن علاقه‌ها و یافتن راه‌ها نیز مجال دارد؟

گفت‌وگو همچنین به مسئلهٔ ارزش‌گذاری می‌رسد. ممکن است بزرگسال پیشاپیش تصمیم گرفته باشد که چه نوع نتیجه‌ای مطلوب است و برنامه را برای رسیدن به همان نتیجه تنظیم کند. آن‌گاه ظرفیت‌هایی که با این تصویر هماهنگ نیستند، کمتر دیده می‌شوند. اهمیت بحث در این نیست که هر برنامه‌ریزی را کنار بگذاریم؛ در این است که تصویر مطلوبِ بزرگسال را با تمام ظرفیت‌های یک انسان یکسان نگیریم.

مراقبت و کنترل یک مسئلهٔ ساده نیستند

در منبع، فضای کنترل‌شده فقط به‌عنوان محدودیت توصیف نمی‌شود. بحث به امکان دور نگه داشتن کودک از بعضی موقعیت‌های ناخوشایند نیز اشاره دارد و در برابر آن، دربارهٔ صلاحیت کسی می‌پرسد که این محیط را اداره می‌کند. همین دوگانگی مانع از آن است که استعاره را به یک حکم ساده دربارهٔ خوب یا بد بودن مراقبت تبدیل کنیم.

برداشت تحریریه از این بخش آن است که باید دربارهٔ دامنه و کیفیت مداخله پرسید. حذف همهٔ محدودیت‌ها از این گفت‌وگو نتیجه نمی‌شود؛ همان‌طور که وعدهٔ ساختن نتیجهٔ دلخواه با افزایش کنترل نیز از آن به دست نمی‌آید. مسئله، تناسب میان مسئولیت بزرگسال و به‌رسمیت شناختن امکان انتخاب کودک است.

جهان متصل و محدودیتِ تصویر کنترل کامل

بحثِ اینترنت و ابزارهای دیجیتال، لایهٔ دیگری به استعاره اضافه می‌کند. در نگاه مطرح‌شده در گفت‌وگو، محیطی که خانواده طراحی کرده، تنها محل دسترسی فرزند به اطلاعات نیست. بیرون از آن نیز منابع و ارتباط‌هایی وجود دارد و همین امر، تصور بسته بودن کامل محیط را به چالش می‌کشد.

گفت‌وگو از این نقطه به انعطاف‌پذیری و کیفیت رابطه برمی‌گردد. به‌جای فرضِ امکان تنظیم همهٔ ورودی‌ها، بر فرصتی تأکید می‌شود که والد برای تعامل و کار کردن روی رفتار خود دارد. این نتیجه، دستور استفادهٔ نامحدود از فناوری نیست؛ نقدِ یک تصور است: اینکه می‌توان انسان دیگری را فقط با مهندسی محیط، دقیقاً مطابق انتظار خود شکل داد.

مطالب مرتبط