مهربانی را از چهرهٔ شخصیت حدس نزنیم
تحریریه دکتر دریادار
فهرست و اندازهٔ متن
در بخش سینمای کودکِ گفت‌وگوی دی‌تاک با خانم خیراندیش، نسبت ظاهر شخصیت‌ها با مهربانی و داوری اخلاقی مطرح می‌شود. تحریریه از این موضوع یک پرسش را دنبال می‌کند: داستان چه نشانه‌هایی برای «خوب» و «بد» بودن به مخاطب می‌دهد و ما هنگام گفت‌وگو دربارهٔ آن، به کدام نشانه‌ها تکیه می‌کنیم؟
در این بخش از گفت‌وگو، بحث از چهره فراتر می‌رود و نشانه‌هایی مانند رنگ پوست و شکل بدن هم مطرح می‌شوند. پرسش تحریریه این است که آیا داستان، یک ویژگیِ ظاهری را بی‌نیاز از دیدن رفتار، علامت بدبودن می‌کند؟ این پرسش دربارهٔ شیوهٔ روایت است؛ دربارهٔ واکنش یکسان همهٔ تماشاگران حکم نمی‌دهد.
از ظاهر به عمل
رنگ‌پردازی، لباس، اندازهٔ بدن و حالت چهره بخشی از زبان تصویرند؛ اما برای خواندنِ یک شخصیت می‌توان در کنار این نشانه‌ها، انتخاب‌های او را هم بررسی کرد. او چه کرد و در چه موقعیتی دست به آن کار زد؟ به چه کسی کمک کرد؟ چه کسی از کارش آسیب دید؟ آیا بعداً چیزی را جبران کرد؟
این پرسش‌ها با تحمیل یک پیام اخلاقی فرق دارند. لازم نیست کودک همان شخصیت مورد علاقهٔ بزرگسال را دوست داشته باشد. تفاوت سلیقه می‌تواند باقی بماند. اگر گفت‌وگویی شکل گرفت، می‌توان به رفتار مشخصی در داستان برگشت؛ کودک لازم نیست از علاقه‌اش در برابر بزرگسال دفاع کند. دوست‌داشتن ظاهر یک شخصیت و تأیید همهٔ کارهایش نیز دو موضوع جدا هستند.
این نگاه قرار نیست قرارداد وارونه‌ای بسازد که هر چهرهٔ دلپذیر را فریبکار و هر ظاهر ناآشنا را مهربان بدانیم. در هر دو صورت، هنوز از شکل به ارزش اخلاقی پریده‌ایم. رفتار شخصیت ممکن است پیچیده یا متناقض باشد و برای داوری به بیش از یک نشانه نیاز داشته باشیم.
قرار نیست داستان برای هر رفتار، توضیحی آماده و حکمی نهایی بدهد. می‌توان از یک صحنه برداشت‌های متفاوت داشت یا تا پایان دربارهٔ شخصیتی مردد ماند. توجه به رفتار، دعوت به دقیق‌تر دیدنِ روایت است؛ آزمونی با تنها یک پاسخ اخلاقی برای همهٔ تماشاگران نیست.
نشانهٔ تصویری، شاهدِ نهایی نیست
در یک داستان فرضی، شخصیتی با چهره‌ای ناآشنا برای تماشاگر، با نور کم و موسیقی هشداردهنده وارد می‌شود، اما کمی بعد برای کمک به دیگری خطر می‌کند. آیا داوری ما دربارهٔ او همچنان فقط بر لحظهٔ ورود تکیه دارد؟ کنار هم دیدنِ نحوهٔ معرفی و کنش بعدی، بحث را از قیافهٔ خوب یا بد به انتخابی در خود داستان می‌برد. البته نور و موسیقی بخشی از ساختنِ لحن و انتظار در سینما هستند؛ استفاده از آن‌ها به‌خودی‌خود خطا یا فریب نیست. پرسش این است که آیا در داوری، همان نشانهٔ نخست را پایانِ بررسی می‌گیریم؟
هدف، اثبات اثر قطعی هر تصویر بر هر کودک نیست. این نوشته از یک امکان در خواندن داستان دفاع می‌کند: در داوری دربارهٔ شخصیتِ داستان، نشانهٔ ظاهری را جای همهٔ کنش‌ها و موقعیت‌ها ننشانیم. حتی یک کارِ مهربانانه هم پاسخ نهایی دربارهٔ تمام انتخاب‌های آن شخصیت نیست. همین تفاوت می‌تواند گفت‌وگو را از برچسبی فوری به پرسشی قابل بررسی ببرد.