فیلمی با حضور کودک، لزوماً برای کودک نیست

در بخش سینمای کودکِ گفت‌وگوی دی‌تاک با خانم خیراندیش، این نگرانی مطرح می‌شود که بعضی فیلم‌ها با وجود حضور کودک، بیشتر با بزرگسالان سخن می‌گویند. این حرف، نقدی در جریان گفت‌وگوست؛ بررسی همهٔ فیلم‌های کودک یا حکم قطعی دربارهٔ سازندگان نیست. از همین فاصله می‌توان پرسشی برای انتخاب و تماشای اثر ساخت؛ نه اینکه صرف دیدن یک بازیگر کودک را نشانهٔ مناسب‌بودن فیلم بدانیم.

سه پرسش متفاوت

برای ادامهٔ این نقد، تحریریه سه پرسش را از هم جدا می‌کند: موضوع فیلم چیست؟ داستان از نگاه چه کسی روایت می‌شود؟ و اثر برای چه مخاطبی ساخته شده است؟ پاسخ این سه سؤال همیشه یکسان نیست. در مثالی فرضی، داستان می‌تواند دربارهٔ یک کودک باشد، اما ماجرا را از نگاهِ بزرگسالی روایت کند که به گذشته برمی‌گردد. موضوعِ کودکی به‌تنهایی نمی‌گوید روایت از جایگاه چه کسی شکل گرفته یا برای چه مخاطبی است. در مقابل، داستانی بدون شخصیت انسانی کودک هم ممکن است برای مخاطب کودک طراحی شده باشد. یک اثر می‌تواند برای چند گروه سنی یا چند نوع مخاطب هم ساخته شده باشد؛ این تمایزها قرار نیست فیلم‌ها را در دو خانهٔ بستهٔ کودک و بزرگسال جا بدهند.

این تمایز، ارزش هنری فیلم را تعیین نمی‌کند. بحث این نیست که یکی خوب و دیگری بد است؛ مسئله، تناسب یک تجربه با مخاطبی مشخص است. عنوان، تصویر روی پوستر و خاطرهٔ خوش والد از فیلم، همهٔ اطلاعات لازم برای این تصمیم نیستند.

معرفی اثر چه چیزی را روشن می‌کند؟

وقتی در معرفی فیلم فقط از حضور کودک در نقش اصلی می‌خوانیم، دربارهٔ شخصیت داستان چیزی می‌دانیم؛ مخاطبِ مورد نظر هنوز پرسش جداگانه‌ای است. حتی عبارت «برای کودک» نیز نیاز به توضیح دارد: چه نوع روایت و چه محتوایی در انتظار تماشاگر است؟ در یک معرفی دقیق، نام و تصویرِ بازیگر کودک کنار توضیحِ محتوا قرار می‌گیرند؛ جای آن را نمی‌گیرند.

از «کودک در قاب» به «کودک در جایگاه مخاطب»

برای ادامهٔ پرسش، دو موقعیت فرضی را کنار هم بگذاریم. در فیلم اول، کودکی شخصیت اصلی است، اما شوخی‌ها، مسئلهٔ داستان و اطلاعات لازم برای فهم آن عمدتاً به زندگی بزرگسالان مربوط‌اند. در فیلم دوم، شخصیت اصلی بزرگسال است و فرض کرده‌ایم روایت برای مخاطب کودک طراحی شده است؛ با این حال، مناسب‌بودن آن برای کودکی مشخص هنوز به بررسی خود اثر نیاز دارد. حضور بازیگر کودک به‌تنهایی تعیین نمی‌کند کدام اثر برای مخاطب کودک مناسب‌تر است.

این مقایسه مجوز تعیین ردهٔ سنی از روی یک خلاصه نیست. موضوع و زاویهٔ دید، به شیوهٔ روایت مربوط‌اند؛ مخاطبِ مورد نظر به کسی که اثر می‌خواهد با او سخن بگوید. پس از این سه پرسش، موضوع دیگری باز می‌شود: تماشاگر واقعی از دیدن فیلم چه تجربه‌ای داشته است؟ از معرفیِ قابل اتکای اثر می‌توان فهمید چه مخاطبی در آن معرفی اعلام شده است؛ این ادعا را باید جدا از خودِ فیلم و تجربهٔ تماشاگر دید. از معرفی یا چهرهٔ بازیگران به همهٔ نیت‌های سازنده دسترسی نداریم. پس همچنان باید میان ادعای معرفی و آنچه در تماشا رخ داده فرق گذاشت. این فاصله، موضوع پرسش تحریریه است؛ فهرستی از فیلم‌های خوب و بد از آن بیرون نمی‌آید.

معیار پرسش، نه حکم دربارهٔ همهٔ آثار

از این یادداشت می‌توان یک تمایز نگه داشت: اثری که «دربارهٔ کودک» است و اثری که «برای کودک» ساخته شده، لزوماً یک کار نمی‌کنند. برای تصمیم واقعی، خود اثر، موقعیت تماشا و اطلاعات قابل اتکای مربوط به آن مهم‌اند. عنوانِ «خانوادگی»، وقتی بدون توضیحِ محتوا آمده باشد، به این پرسش‌ها پاسخ نمی‌دهد. خاطرهٔ خوش بزرگسال هم می‌تواند دلیلِ علاقهٔ او به فیلم باشد؛ برای شناختِ تجربهٔ تماشاگرِ امروز، بررسیِ جداگانه لازم است.